Μενού Κλείσιμο

Συγκρουσιακά ζητήματα στα σχολεία

Ορισμός

Τι είναι τα συγκρουσιακά ζητήματα;

Ο ορισμός των συγκρουσιακών ή αμφιλεγόμενων ζητημάτων δεν είναι ένας. Ένας από τους ορισμούς αναφέρεται στα συγκρουσιακά ζητήματα ως κάποια σημαντικά ακαδημαϊκά, κοινωνικά, πολιτικά και ιδεολογικά ζητήματα τα οποία αντιτίθενται σε παγιωμένες αντιλήψεις. Ένα συγκρουσιακό ζήτημα ορίζεται επίσης ως ένα ζήτημα που μπορεί να προκαλέσει διενέξεις και διαφωνίες λόγω των συγκρουόμενων απόψεων που προκαλεί. Σύμφωνα με έναν άλλον ορισμό, τα ζητήματα γίνονται συγκρουσιακά όταν τα εμπλεκόμενα μέρη έχουν αντικρουόμενες αξίες ή συμφέροντα, όταν έρχονται σε πλήρη αντίθεση σε σχέση με συγκεκριμένες θέσεις, ισχυρισμούς ή ενέργειες και όταν εξαιτίας της φύσης των ζητημάτων αυτών, αντιδρούν συναισθηματικά. Τα θέματα αυτά μπορεί να σχετίζονται με συμβάντα του παρελθόντος, με σύγχρονες καταστάσεις ή με την επιθυμητή μελλοντική έκβαση ενός ζητήματος.

Σε ό,τι αφορά στις ευρωπαϊκές εκπαιδευτικές πρακτικές, τα συγκρουσιακά ζητήματα ορίζονται ως “θέματα που προκαλούν έντονα συναισθήματα και σχετίζονται με τις αξίες και τα ιδανικά μας, θέματα που μπορεί να διχάσουν τις τοπικές κοινωνίες αλλά και την κοινωνία ευρύτερα”. Τα συγκρουσιακά ζητήματα γεννούν αντικρουόμενες ερμηνείες και προτάσεις για επίλυση οι οποίες βασίζονται σε διαφορετικές πεποιθήσεις, αξίες αλλά και ανταγωνιστικά συμφέροντα που οδηγούν την κοινωνία σε διχασμό.

Τύποι

Τα συγκρουσιακά ζητήματα κυμαίνονται από την τοπική έως την παγκόσμια σκηνή και διαφοροποιούνται από τόπο σε τόπο. Για παράδειγμα, η θρησκεία σε σχέση με τον σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα φύλου σε κάποιες χώρες δεν παρουσιάζει ιδιαίτερα προβλήματα, αλλά σε μερικές άλλες αποτελεί ένα ιδιαίτερα συγκρουσιακό ζήτημα. Ορισμένα συγκρουσιακά ζητήματα άπτονται της ιστορίας και παραμένουν διαχρονικά, όπως για παράδειγμα οι διαχωρισμοί και οι συγκρούσεις ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες μέσα σε μία χώρα, ενώ άλλα, όπως ο ηλεκτρονικός εκφοβισμός και η απειλή της ριζοσπαστικοποίησης των νέων, αποτελούν συγκρουσιακά ζητήματα που προέκυψαν πρόσφατα. Υπό μία τέτοια ανάγνωση, ένα ζήτημα που θεωρείται συγκρουσιακά σε ένα σχολείο ή μία σχολική τάξη μπορεί να μη γίνεται αντιληπτό ως τέτοιο σε ένα άλλο σχολείο.

Τα συγκρουσιακά ζητήματα στο πρόγραμμα σπουδών μπορεί να σχετίζονται με:

  • Θέματα που σχετίζονται με την ιστορία και περιλαμβάνουν διαφορετικές αναγνώσεις γεγονότων αλλά και προοπτικές. Επίσης, ευαίσθητα ζητήματα όπως εμφύλιες συγκρούσεις, την προέλευση του εθνικισμού και του φασισμού, ο αντισημιτισμός, η Ισλαμοφοβία κ.ά.
  • Ζητήματα που σχετίζονται με σύγχρονα θέματα όπως για παράδειγμα ζητήματα κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά, θρησκευτικά, ηθικά, φιλοσοφικά κ.ά. (τα ζητήματα αυτά περιλαμβάνονται σε πολλά σχολικά μαθήματα όπως ενδεικτικά η ιστορία, τα θρησκευτικά, η κοινωνική και πολιτική αγωγή, η λογοτεχνία, οι επιστήμες κ.ά.)

Κάποια σχολικά μαθήματα είναι πιθανότερο να συνδέονται με διαφορετικούς τύπους συγκρουσιακών ζητημάτων. Ενδεικτικά:

  • Λογοτεχνία – κοινωνικά θέματα όπως ο ρατσισμός, η ισότητα και η διαφορά στην αντίληψη για τα θέματα ανά τους αιώνες
  • Γλώσσα – εξέταση πολιτισμών και πολιτιστικών δεσμών με άλλες χώρες
  • Ιστορία και ζητήματα που σχετίζονται με την ιστορία, όπως περιγράφηκαν παραπάνω
  • Επιστήμη – εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, κλιματική αλλαγή, πειράματα σε ζώα, έρευνα με βλαστοκύτταρα, γενετικά τροποποιημένες τροφές
  • Θρησκευτικά – θρησκευτική ετερότητα και χρήση θρησκευτικών συμβόλων όπως ο Εσταυρωμένος και το χιτζάμπ
  • Αγωγή υγείας και σεξουαλική αγωγή – έμφυλες ταυτότητες, σεξουαλικός προσανατολισμός, έκτρωση, χρήση ναρκωτικών
  • Μαθηματικά – διαφορετικό μετρικό σύστημα, χρήση ή αποφυγή χρήσης στατιστικής που συνδέει για παράδειγμα την εγκληματικότητα με τη μετανάστευση
  • Πολιτική και κοινωνική παιδεία – πολιτικά συστήματα, πολιτικά κόμματα, πολιτικές και ιδεολογίες
  • Φυσική αγωγή – πολιτισμικές προσεγγίσεις και αθλητισμός, φύλο και αθλητισμός, κατανάλωση συμπληρωμάτων διατροφής
  • Τέχνες – πολιτισμικές προσεγγίσεις και τέχνη, η τέχνη ως μέσο προπαγάνδας και διαμαρτυρίας, η χρήση της τέχνης ως μέσο ευαισθητοποίησης
  • Πληροφορική και τεχνολογία επικοινωνιών – ριζοσπαστικοποίηση των νέων μέσα από τη χρήση των κοινωνικών δικτύων, ίντερνετ και ιδιωτικότητα, δημοκρατία και διαδικτυακές καμπάνιες
  • Γεωγραφία – τοπικά ζητήματα όπως: έλεγχος μόλυνσης περιοχών, σχεδιασμός και διαχωρισμός αλλά και παγκόσμια ζητήματα όπως: δίκαιο εμπόριο, μετανάστευση, κλιματική αλλαγή, ζητήματα ηθικής στον τουρισμό
  • Μουσική – πολιτισμικές προσεγγίσεις και τουρισμός, μουσική ως μέσο προπαγάνδας και διαμαρτυρίας, ρατσιστικοί και σεξιστικοί στίχοι στη μουσική

Παρόλο που τα παραπάνω ζητήματα δεν ενδείκνυνται για κάθε ηλικιακή ομάδα, δε θα πρέπει να αποφεύγεται να τίθενται στο σχολείο και την τάξη εφόσον προβληματίζουν τους μαθητές και τις μαθήτριες και συζητιούνται σε διαλείμματα, διαδρόμους, κυλικεία, σχολικές αίθουσες ή και εκτός σχολείου. Επιπλέον, επειδή οι μαθητές/ριες εκτίθενται σε συγκρουσιακά ζητήματα όσο κανείς άλλος μέσα από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, είναι απαραίτητο να υπάρχει για αυτούς/ές ένας ασφαλής χώρος έκφρασης όπου να συζητούν και να αποσαφηνίζουν τα πράγματα. Η συζήτηση για σύγχρονα συγκρουσιακά ζητήματα είναι ένας ιδιαίτερα αποτελεσματικός τρόπος οι νέοι να εκπαιδευτούν στον δημοκρατικό διάλογο και να τον καθιερώσουν στη ζωή τους ως μία αυτονόητη πρακτική.

Διδακτικές προσεγγίσεις

Πώς μπορούν οι εκπαιδευτικοί να χρησιμοποιήσουν εποικοδομητικά την αντιπαράθεση;

Η διδασκαλία θα έπρεπε να αποτελεί ένα εγχείρημα όπου ο / η εκπαιδευτικός προσεγγίζει τα ζητήματα περισσότερο με λογική και επιδεξιότητα, παρά μέσα από την εφαρμογή παγιωμένων τεχνικών. Για να εμπλέξει κανείς αποτελεσματικά τους / τις μαθητές/ριες στη συζήτηση για αμφιλεγόμενα ζητήματα, πρωταρχική σημασία έχει να επιλέξει κριτικά την προσέγγιση που θα εφαρμόσει κάθε φορά στο μάθημα ή στη σχολική τάξη. Από τους εκπαιδευτικούς ζητείται σε καθημερινή βάση να αναπτύξουν τεχνικές ώστε να μπορούν να διαχειρίζονται συγκρουσιακές καταστάσεις που αναπόφευκτα προκύπτουν ανάμεσα σε μαθητές/ριες. Όταν οι τεχνικές αυτές επιλέγονται και εφαρμόζονται καταλλήλως, η τάξη μπορεί να διαχειρίζεται ακόμα και θέματα “ταμπού” που συστηματικά αποφεύγονται.

Η αποτελεσματική ανταπόκριση στη διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων που προκύπτουν στη σχολική τάξη μπορούν σταδιακά να οδηγήσουν στην ανάπτυξη μίας ευρύτερης κουλτούρας αποδοχής, κατανόησης και συμπερίληψης στο σχολείο. Η δημοκρατική διαχείριση της αντιπαράθεσης, μπορεί να οδηγήσει στην εκπαίδευση και την κατανόηση από πλευράς μαθητών/ριών, τρόπων με τους οποίους μπορούν να ανταπεξέρχονται και να αλληλεπιδρούν ειρηνικά στο σχολείο και σε κάθε κοινωνικό περιβάλλον. Το γεγονός αυτό διευκολύνει την ολόπλευρη ανάπτυξή τους σε γνωστικό, κοινωνικό και συναισθηματικό επίπεδο. Για να επιτευχθούν οι επιθυμητές δυναμικές στη συζήτηση καθώς και η έμπνευση για αναζήτηση και αναλυτική σκέψη, είναι σημαντικό οι εκπαιδευτικοί να ενημερώνονται και να καταρτίζονται σε διάφορες τεχνικές και στρατηγικές διαχείρισης της αντιπαράθεσης, πολλές φορές συνδυάζοντας προσεγγίσεις κατάλληλες στο προφίλ των μαθητών/ριών, το πολιτιστικό, κοινωνικό πλαίσιο και άλλους σχετικούς παράγοντες.  

Κάποιες από τις προσεγγίσεις που οι εκπαιδευτικοί μπορούν να επιλέξουν στη διδασκαλία των αμφιλεγόμενων ζητημάτων είναι οι:

  • Ουδέτερη (ο/η εκπαιδευτικός δεν εκφράζει προσωπικές απόψεις, παρά μόνο διευκολύνει τη συζήτηση)
  • Ισορροπημένη (ο/η εκπαιδευτικός παρουσιάζει ποικιλία αντικρουόμενων απόψεων)
  • Ο συνήγορος του διαβόλου (ο/η εκπαιδευτικός ηθελημένα υπερασπίζεται την αντίθετη θέση από αυτή που υποστηρίζει η πλειοψηφία των μελών της ομάδας)
  • Δηλωμένη δέσμευση (ο/η εκπαιδευτικός εκφράζει τη θέση του/της)
  • Σύμμαχος (ο/η εκπαιδευτικός υποστηρίζει τις “στιγματισμένες”, “απομονωμένες” κοινωνικές ομάδες)
  • Επίσημη γραμμή (ο/η εκπαιδευτικός προωθεί κυρίαρχες θέσεις ή τη θέση που ορίζεται από τις δημόσιες αρχές)

Η διδασκαλία των αμφιλεγόμενων ζητημάτων εκτός από μία ευκαιρία σύνθεσης και έκφρασης άποψης για σημαντικά πολιτικά, κοινωνικά και ηθικά ζητήματα, μπορεί επίσης να βελτιώσει την αυτοπεποίθηση των μαθητών/ριών, αφού μέσα από την εξάσκησή τους στον διάλογο και την παράθεση επιχειρημάτων αποκτούν εμπιστοσύνη στον εαυτό τους σε ό,τι αφορά στη διαμόρφωση και έκφραση ιδεών και απόψεων.  

Η διδασκαλία και η εκμάθηση που σχετίζεται με τα συγκρουσιακά ζητήματα προάγει την έρευνα και την αναλυτική σκέψη, καθώς επίσης διευκολύνει τους/τις μαθητές/ριες να αποκτήσουν γνώση για σύγχρονα ζητήματα δημοσίου διαλόγου, διευκολύνοντάς τους να τα συνδέσουν με καταστάσεις και συνθήκες της καθημερινότητας. Επίσης, τους βοηθά να ξεκαθαρίζουν συγκεχυμένα μηνύματα που αναπαράγονται και εκτός σχολικού περιβάλλοντος, για παράδειγμα από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

Στρατηγικές διαχείρισης

Για την αποτελεσματική διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων στο σχολείο, εκπαιδευτικοί, μαθητές/ριες αλλά κυρίως η διεύθυνση και η διοίκηση του σχολείου χρειάζεται να διαθέτουν μία στρατηγική προσέγγιση καθώς και ορισμένες απαιτούμενες δεξιότητες.

Προκειμένου να προετοιμάσουν το έδαφος για τη διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων στο σχολείο, οι εκπαιδευτικοί χρειάζεται να λάβουν υπόψη τα εξής σημεία:  

  • Αναγνώριση ξεκάθαρου σκοπού
  • Σύσταση θεμελιωδών κανόνων
  • Θεμελίωση κοινής βάσης για κατανόηση
  • Δημιουργία ενός πλαισίου για εποικοδομητικές συζητήσεις με συγκεκριμένο προσανατολισμό και ροή
  • Συμπερίληψη όλων χωρίς διακρίσεις
  • Ενεργός συντονισμός
  • Ανακεφαλαίωση και περιγραφή της ανατροφοδότησης των μαθητών/ριών
  • Διαχείριση ζητημάτων που αφορούν σε στοιχεία της ταυτότητας του/της εκπαιδευτικού
  • Αξιοποίηση εκπαιδευτικών πόρων όπως συμμετοχή εξειδικευμένου προσωπικού, χρήση κατάλληλου εξοπλισμού, υλικών και σχολικών εγκαταστάσεων, αξιοποίηση χρηματοδοτικών πόρων, ευκαιριών επιμόρφωσης κ.ά.  

Στην επιλογή στρατηγικής για τη διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να επιλέξουν τα κατάλληλα εργαλεία λαμβάνοντας υπόψη τα παρακάτω:

  • Αυτοστοχασμός και επίγνωση από πλευράς του/της εκπαιδευτικού για ίδιες πεποιθήσεις και αξίες  
  • Κατανόηση της σύνθεσης της ομάδας μαθητών/ριών στην τάξη, το σχολείο, τη γειτονιά
  • Επιμόρφωση στη διδασκαλία μέσω εναλλακτικών τεχνικών καθώς και στην επιλογή τους κατά περίπτωση, καλλιέργεια της κριτικής σκέψης του εκπαιδευτικού
  • Ενημέρωση για τη φύση των συγκρουσιακών ζητημάτων και των προεκτάσεών τους στο σχολείο
  • Καλλιέργεια κλίματος εμπιστοσύνης και ασφάλειας στη σχολική τάξη και το σχολείο
  • Επιμόρφωση στη χρήση ειρηνικών και δημοκρατικών μεθόδων επικοινωνίας στη σχολική τάξη και το σχολείο
  • Επιμόρφωση στους τρόπους αναγνώρισης και αντιμετώπισης προκατειλημμένων συμπεριφορών με δημοκρατικά μέσα
  • Επιμόρφωση στον δημοκρατικό διάλογο και τη λήψη αποφάσεων στην τάξη και το σχολείο
  • “Άνοιγμα” του σχολείου στην κοινωνία: συνεισφορά ειδικών, εκπροσώπων κοινωνικών ομάδων κ.ά.

Για τη διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων στο σχολείο, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να κάνουν ενέργειες όπως:

  • Να προετοιμάζονται για συμπεριληπτική διδασκαλία με το να ενημερώνονται όσο το δυνατόν περισσότερο για το πολιτισμικό και εκπαιδευτικό υπόβαθρο των μαθητών/ριών τους πριν το μάθημα, να αναγνωρίζουν το εκπαιδευτικό υλικό που μπορεί να προκαλέσει αντιπαράθεση και να προετοιμάζονται για τη διαχείρισή του, να περιλαμβάνουν στη διδασκαλία τους δραστηριότητες αξιολόγησης ώστε οι μαθητές/ριες να εκτιμούν τις δεξιότητές τους στη διαχείριση της αντιπαράθεσης καθώς και να εξασκούνται στην κριτική ανάλυση και την παράθεση επιχειρημάτων για ένα ζήτημα.
  • Να καλλιεργούν ένα θετικό κλίμα αμοιβαίας εμπιστοσύνης στην τάξη μέσα από δραστηριότητες γνωριμίας με έμφαση στις ομοιότητες και όχι στις διαφορές των μελών της ομάδας έτσι ώστε να ενθαρρύνουν την επικοινωνία και την ενεργή συμμετοχή όλων, να ενθαρρύνουν τους/τις μαθητές/ριες να εκφράζονται ελεύθερα και να αποκαλύπτουν βιώματα και εμπειρίες τους υπενθυμίζοντας σε όλα τα μέλη της ομάδας τη σημασία της εμπιστευτικότητας, να είναι ξεκάθαροι/ες με τους/τις μαθητές/ριές τους σχετικά με τους στόχους κάθε δραστηριότητας, να προάγουν την ανεκτικότητα και τον σεβασμό ανάμεσα στα μέλη της ομάδας, να ανταποκρίνονται με αντικειμενικότητα σε συγκρουσιακές δηλώσεις που αφορούν ακόμα και τους ίδιους ακούγοντας, επαναδιατυπώνοντας, ζητώντας στοιχεία, αναλύοντας υποθέσεις και αναζητώντας τις άλλες απόψεις.  
  • Να αμφισβητούν τις ιδέες και όχι τα πρόσωπα που τις εκφράζουν λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο με τον οποίο η γνώση εξελίσσεται, να ενθαρρύνουν τους/τις μαθητές/τριες να ανακαλύπτουν όσα δε γνωρίζουν και να θέτουν νέους γνωστικούς στόχους.  
  • Να διασφαλίζουν ότι οι συζητήσεις γίνονται με τρόπο συμπεριληπτικό, εγκαθιδρύοντας από την αρχή της σχολικής χρονιάς με τους/τις μαθητές/ριές τους κανόνες διαλόγου οι οποίοι τους ενθαρρύνουν να ακούν προσεκτικά ο ένας τον άλλον, να ανακεφαλαιώνουν όσα άκουσαν από τον/τη συνομιλητή/τριά τους, να αξιολογούν την ποιότητα των δεδομένων που συνθέτουν μία άποψη και αναπαράγονται μέσα από θεωρίες, έρευνες, εμπειρικές γνώσεις αλλά και στα μέσα ενημέρωσης, στα οικογενειακά έθιμα κλπ., να ζητάνε από τους/τις μαθητές/ριές τους να πάρουν συνέντευξη από ανθρώπους με άλλη οπτική και να καταγράψουν τις απόψεις αυτές, να τους βοηθήσουν να κατανοήσουν την ετερότητα και να αναφέρονται σε αυτή στη σχολική τάξη ώστε να εξηγήσουν τις υπάρχουσες πολιτισμικές διαφορές.
  • Να ενθαρρύνουν την κριτική σκέψη μέσα από την πραγματοποίηση δομημένων διαλόγων (debate) στους οποίους οι μαθητές/ριες μπορούν να υπερασπίζονται τη μία θέση τη μία εβδομάδα και την αντίθετη θέση την επόμενη εβδομάδα, να συνθέτουν τα επιχειρήματά τους χρησιμοποιώντας στοιχεία ή ακόμα και να υπερασπίζονται θέσεις με τις οποίες στην πραγματικότητα διαφωνούν, να χρησιμοποιούν δραστηριότητες κριτικής παρατήρησης ώστε οι μαθητές/ριες να εξασκούνται στο να διαχωρίζουν τις θέσεις από τις ερμηνείες αυτών, να χρησιμοποιούν υλικό από τα μέσα ενημέρωσης ώστε να εξασκούνται στην κριτική, στον τρόπο που αποδίδεται η ίδια είδηση από διαφορετικές πηγές, στην ανάλυση των πηγών από όπου αντλείται η πληροφόρηση ή η παραπληροφόρηση, να προσκαλούν αξιόπιστους/ες ομιλητές/ριες ώστε να συζητούν μαζί τους τις διάφορες οπτικές και αντικρουόμενες θέσεις, να αποφεύγουν δραστηριότητες που προωθούν μία μόνο σωστή απάντηση, όπως για παράδειγμα ερωτήσεις “σωστού – λάθους” ή ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών.
  • Να είναι προετοιμασμένοι/ες ώστε να μπορούν να διαχειρίζονται δυνατά συναισθήματα όπως ο θυμός, ο κυνισμός ή αποθάρρυνση από πλευράς των μαθητών/ριών τους όταν αυτοί/ες αντιληφθούν πόσο δύσκολο είναι να γίνουν συγκεκριμένες κοινωνικές αλλαγές αλλά και να μπορούν να διαχειρίζονται και οι ίδιοι τα συναισθήματά τους ως εκπαιδευτικοί σε συζητήσεις που γίνονται με όλα τα μέλη της σχολικής κοινότητας.
  • Να είναι προετοιμασμένοι/ες να δεχτούν αντιστάσεις όταν επιμένουν στην εξέταση ενός ζητήματος από πολλές πλευρές, να διαχειρίζονται εποικοδομητικά τα συναισθήματα των μαθητών/ριών τους και να τους ζητούν να αναλύσουν τους λόγους για τους οποίους δεν επιθυμούν την ολόπλευρη προσέγγιση των ζητημάτων χωρίς να τους προκαλούν να αλλάξουν γνώμη για ένα ζήτημα.  
  • Να χρησιμοποιούν βιωματικές δραστηριότητες όπως για παράδειγμα παιχνίδια ρόλων, προσομοιώσεις και ομαδικές δραστηριότητες στο πεδίο ώστε να ενδυναμώσουν το αίσθημα του “ανήκειν”, σπάζοντας το “εμείς” και “οι άλλοι” που πολλές φορές κυριαρχεί στη σχολική τάξη.  

Επιπρόσθετα, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να συμπεριλάβουν και τους γονείς/κηδεμόνες των μαθητών/ριών τους στη στρατηγική διαχείρισης των συγκρουσιακών ζητημάτων στο σχολείο. Αυτό μπορεί να γίνει αρχικά μέσα από συναντήσεις με σκοπό η στρατηγική να σχεδιαστεί από κοινού σύμφωνα με το προφίλ του σχολείου και της τοπικής κοινωνίας. Στη συνέχεια, μπορούν να ενημερωθούν οι τοπικές / περιφερειακές αρχές ώστε να διασφαλιστεί ότι η στρατηγική έχει σχεδιαστεί σύμφωνα με την επίσημες κατευθυντήριες γραμμές. Στην επικοινωνία τους, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να αναφέρουν στους γονείς / κηδεμόνες ότι η προσέγγισή τους ενθαρρύνει τους/τις μαθητές/ριες να αναζητούν για κάθε ζήτημα διάφορες προοπτικές αντλώντας πληροφορίες από διαφορετικές πηγές, να εξασκηθούν ώστε να σκέφτονται και να λειτουργούν κριτικά και δημοκρατικά. Μέσα από μία τέτοια θετική και δυναμική προσέγγιση, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να γίνουν συνοδοιπόροι στις ζωές των μαθητών/ριών τους, να τους βοηθούν να αναγνωρίζουν την αξία του διαλόγου και γενικότερα να αναδείξουν την αξία της συνεργασία, της ανταλλαγής και της συνδιαμόρφωσης ανάμεσα σε εκπαιδευτικούς, μαθητές/ριες και γονείς/ κηδεμόνες.   

Μια αποτελεσματική προσέγγιση για τη διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων που περιλαμβάνει τα μέλη της σχολικής κοινότητας συνολικά (whole-school approach) χρειάζεται να είναι ενεργητική, άμεση και δυναμική, με τα διευθυντικά και τα διοικητικά στελέχη του σχολείου να αναλαμβάνουν ποικίλες βοηθητικές δράσεις οι οποίες περιλαμβάνουν:   

  • Επανεξέταση υπαρχουσών οδηγιών και κανονισμών
  • Επανεξέταση τρεχουσών πολιτικών και πρακτικών  
  • Ανάπτυξη πολιτικής
  • Σχεδιασμός δράσεων
  • Παρακολούθηση και αξιολόγηση

Προκλήσεις και αντιμετώπιση

Προκλήσεις

Ορισμένοι εκπαιδευτικοί ίσως διστάζουν να αναδείξουν τα συγκρουσιακά ζητήματα στη σχολική τάξη για διάφορους λόγους οι οποίοι μπορεί να σχετίζονται με τους/τις μαθητές/ριες, τους συναδέλφους τους, τους γονείς, τη διεύθυνση του σχολείου ή και το εκπαιδευτικό σύστημα.   

Μερικές από τις προκλήσεις που ίσως χρειαστεί να αντιμετωπιστούν αναφορικά με τη διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων στο σχολείο είναι και οι παρακάτω:

  • Η προστασία των ευαισθησιών και των συναισθημάτων των μαθητών/ριών (π.χ. σε περιπτώσεις που ίσως εκφραστούν ακραίες απόψεις για ένα ζήτημα)
  • Η εξασφάλιση ενός ειρηνικού κλίματος στην τάξη όπου προάγεται ο εποικοδομητικός διάλογος (π.χ. σε περιπτώσεις που δεν αποδίδει ή δεν γίνεται αντιληπτή η εκπαιδευτική προσέγγιση που έχει επιλέξει ο/η εκπαιδευτικός)
  • Η έλλειψη γνώσης για ένα ζήτημα
  • Η έλλειψη του απαραίτητου χρόνου ιδίως όταν το ζήτημα είναι ευρύ  
  • Η έλλειψη εμπειρίας και εμπιστοσύνης στη διδασκαλία αμφιλεγόμενων ζητημάτων
  • Όταν το ζήτημα έρχεται σε σύγκρουση με τις απόψεις, τις αξίες και τις πεποιθήσεις εκπαιδευτικών.

Γενικά, οι στάσεις των εκπαιδευτικών μπορούν να εμποδίσουν τη διαδικασία διαχείρισης συγκρουσιακών ζητημάτων στο σχολείο για λόγους όπως:  

  • Άρνηση – όταν ο/η εκπαιδευτικός δεν αναγνωρίζει ένα ζήτημα ως συγκρουσιακό και ωθούν τους/τις μαθητές/ριές τους σε αναζήτηση “σωστών” και “λάθος” απαντήσεων.
  • Προνομιακή θέση – όταν ο/η εκπαιδευτικός θεωρεί τις δικές του/της απόψεις “σωστές” και επηρεάζει τους/τις μαθητές/ριες ώστε να τις υιοθετήσουν.   
  • Αποφυγή – όταν ο/η εκπαιδευτικός αποφεύγει ένα ζήτημα λόγω αδυναμίας ή απροθυμίας του/της να το διαχειριστεί.
  • Ακαδημαϊκές θέσεις – όταν ο/η εκπαιδευτικός διατηρεί μία αποκλειστικά ακαδημαϊκή προσέγγιση στο ζήτημα χωρίς να αναφέρεται στην αποτύπωση του ζητήματος στην καθημερινότητα.

Αντιμετώπιση

Για την αποτελεσματική διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων, είναι σημαντικό να κατανοηθεί σε βάθος ο τρόπος με τον οποίο τα ζητήματα αυτά εκφράζονται στο σχολικό περιβάλλον, καθώς και να αξιολογηθεί ο βαθμός στον οποίο οι εκπαιδευτικοί είναι πρόθυμοι και ικανοί να διαχειριστούν τις αντικρουόμενες απόψεις που προκύπτουν.

Οι προϋποθέσεις για την αποτελεσματική διαχείριση από πλευράς εκπαιδευτικών περιλαμβάνουν:

  • Αποδοχή: ο/η εκπαιδευτικός αναγνωρίζει το ζήτημα ως συγκρουσιακό, γνωρίζει την πολυπλοκότητά του καθώς και τις αντικρουόμενες απόψεις που εκφράζονται γι’ αυτό.
  • Αντικειμενικότητα: ο/η εκπαιδευτικός αναγνωρίζει ότι η άποψή του/της είναι μία μόνο οπτική στο ζήτημα, καθώς και ότι η άλλη άποψη έχει επίσης αξία. Αναζητά περισσότερες πληροφορίες και συνεχίζει να διαμορφώνει άποψη σύμφωνα με τις νέες πληροφορίες.
  • Πραγματισμός: ο/η εκπαιδευτικός αξιοποιεί την ακαδημαϊκή γνώση συνδέοντάς τη με την πραγματικότητα, μέσα από παραδείγματα που γίνονται εύκολα κατανοητά από τους/τις μαθητές/ριες.
  • Προετοιμασία: ο/η εκπαιδευτικός αποκτά εμπειρία στη διδασκαλία των αμφιλεγόμενων ζητημάτων μέσα από επιμορφώσεις, έρευνα και εφαρμογή νέων μεθόδων. Μέσα από την προετοιμασία του στη διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων αναπτύσσει αυτοπεποίθηση και νέες δεξιότητες.  

Παρόλα αυτά, η διαχείριση της αντιπαράθεσης χρειάζεται να προσεγγίζεται από το σχολείο συνολικά, έτσι ώστε να παρέχει συνοχή και πρόοδο. Αυτό σημαίνει ότι τα ζητήματα που προκύπτουν στη σχολική τάξη συνδέονται με όσα συμβαίνουν στο σχολείο αλλά και στην κοινωνία έξω από το σχολείο.

Βασικά σημεία για την αποτελεσματική διαχείριση της αντιπαράθεσης στο σχολείο είναι οι παρακάτω:

  • Η αντιπαράθεση δεν προσεγγίζεται ως ένα πρόβλημα, αλλά ως ένα αναπόσπαστο μέρος της δημοκρατικής ζωής στο σχολείο και στην κοινωνία.  
  • Τα συγκρουσιακά ζητήματα δεν αποφεύγονται, αλλά συζητούνται ανοιχτά στη βάση των αρχών της δημοκρατικής εκπαίδευσης.
  • Η συζήτηση για συγκρουσιακά ζητήματα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της δημοκρατικής εκπαίδευσης.
  • Συγκρουσιακά ζητήματα μπορούν να προκύψουν σε κάθε σχολείο και ανά πάσα χρονική στιγμή.
  • Τα συγκρουσιακά ζητήματα αφορούν το προσωπικό του σχολείου στο σύνολό του, χωρίς εξαιρέσεις.
  • Τα μέλη της σχολικής κοινότητας στο σύνολό τους (μαθητές/ριες, εκπαιδευτικοί και άλλο σχολικό προσωπικό, γονείς) συμμετέχουν στη σχολική διαχείριση.
  • Η εκπαίδευση για τη διαχείριση των συγκρουσιακών ζητημάτων συνδέεται άμεσα με την εκπαίδευση για την ενεργή πολιτειότητα.

Δυνητικά, καθένας / καθεμιά μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζονται τα συγκρουσιακά ζητήματα στο σχολικό περιβάλλον. Οι προϋποθέσεις για την αποτελεσματική τους διαχείριση είναι οι εξής:

  • Συναίνεση για τη διαχείριση των ζητημάτων στο σχολείο
  • Καλλιέργεια και διατήρηση του δημοκρατικού κλίματος στο σχολείο
  • Σύνταξη επίσημου προγράμματος που διευκολύνει και ενθαρρύνει τους εκπαιδευτικούς να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες δημοκρατικής διδασκαλίας στις σχολικές τους τάξεις.
  • Έμφαση στην ελεύθερη έκφραση όλων των μελών της σχολικής κοινότητας, με τρόπο δημοκρατικό και συμμετοχικό
  • Καθοδήγηση και υποστήριξη όλων των μελών της σχολικής κοινότητας
  • Συναίνεση και ενεργή συμμετοχή γονέων / κηδεμόνων
  • Εκπαίδευση και επιμόρφωση
  • Αξιολόγηση και εκτίμηση κινδύνων

Η ιεράρχηση των παραπάνω παραγόντων μπορεί να διαφέρει από σχολείο σε σχολείο ανάλογα με τις επικρατούσες συνθήκες αλλά και με την αντίληψη της διοίκησης σε κάθε σχολείο για τη διαχείριση της αντιπαράθεσης. Επίσης, εξαρτάται από το κατά πόσο το προσωπικό του σχολείου είναι πρόθυμο και κατέχει τις απαραίτητες δεξιότητες να αναλάβει την επίλυση ζητημάτων που ορίζονται ως συγκρουσιακά.

Σε κάθε περίπτωση, είναι εξαιρετικά σημαντικό οι εκπαιδευτικοί να ενθαρρύνονται ώστε να καλλιεργούν έναν ασφαλή χώρο έκφρασης και ανταλλαγής για τους μαθητές/ριές τους όπου οι τελευταίοι να μπορούν να ανακαλύπτουν και να συζητούν κάθε ζήτημα που τους απασχολεί, στο πλαίσιο της δημοκρατικής πολιτειότητας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης.

Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία

  • Διδασκαλία των αμφιλεγόμενων θεμάτων μέσω της εκπαίδευσης για τη δημοκρατική πολιτότητα και της εκπαίδευσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα, Σεπτέμβριος 2015.
  • Kerr D., Huddleston T., Διαχείριση της Αντιπαράθεσης, Καταρτίζοντας μία Στρατηγική για τη Διαχείριση και τη Διδασκαλία των Αμφιλεγόμενων Ζητημάτων στα Σχολεία, Ιανουάριος 2017.
  • Γραμματή Ν., Μακέλη Γ., Βιωματικές ασκήσεις για δουλειά με την ομάδα, ΚΠΕ Μακρινίτσας.
  • Γρηγοριάδου Ε., Τέλλιου Α., Σχολική Διαμεσολάβηση, Οδηγός για την Επίλυση Συγκρούσεων στο Σχολείο από Ομηλίκους, ΑΝΤΙΓΟΝΗ & Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ Ελλάδας, 2016.
  • Τομπούλογλου Ι., Μη ανταγωνιστικές δραστηριότητες και παιχνίδια, Διεύθυνση πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης Θες/νίκης, Αγωγή υγείας.
  • Τριλιβά Σ., Chimienty G., Πρόγραμμα ελέγχου των συγκρούσεων «Εγώ» κι «Εσύ» γινόμαστε «Εμείς», Ελληνικά Γράμματα, 1998.
  • Διαμεσολάβηση Συνομηλίκων για την Επίλυση των Συγκρούσεων στα Σχολεία, Εγχειρίδιο για εκπαιδευτικούς και εκπαιδευτές νέων κι ενηλίκων, H.R. Edu Services Human Rights and Education Network, 2007.
  • Kerr D., Huddleston T., Learning how to handle controversial issues in schools and other education settings, A good practice guide, Συμβούλιο της Ευρώπης, Νοέμβριος 2020.
  • Schachinger C., Intercultural learning T-kid, Συμβούλιο της Ευρώπης, Νοέμβριος 2000.
  • Silva A., Tools and tips for self-assessment and describing competences, Youthpass, 10 Αυγούστου 2021.

Ιστοσελίδες